Imami Azam Ebu Hanife Hayati

İMAM AZAM EBÛ HANÎFE KİMDİR
İMAM-I AZAM EBÛ HANÎFE


Asıl adı Numan b. Sabit olan ve İmam Azam lakabıyla tanınan Ebû Hanife, Hicri 80 (Miladi 699) yılında Kûfe`de doğdu. Önce burada Kur`an`ı hıfzetti. Arapçanın o zaman henüz kurulmakta olan sarf ve nahvi ile şiir ve edebiyatını öğrendi. Kûfe, Basra ve bütün Irak`ın en büyük üstadlarından hadis ve fıkıh dersleri aldı. O zamanlar Küfe ve Basra`da çok ilerlemiş olan cedel ile İslam`ın dini felsefesi olan kelam`ı öğrendi. Kaynaklar onun mantıkta ve hazır cevaplılıkta doğuştan üstün bir yeteneğe sahip olduğunu be­lirtmektedir. Kûfe`nin en ileri gelen İmamlarından Ebû Amr amir Şa`bi ile yakın münasebeti vardı. Hatta ilim yoluna girişinde bu zatın büyük etkisi olduğu anlaşılıyor. Yine kaynaklara göre, 16 yaşındayken babasıyla birlikte Hicaz`da bulunmuş ve 714 yılında, Mekke`de, Kabe`nin hareminde ravilerin ders halkalarında hadisler dinlemiştir. Ebû Hanife bu seyahatinde Ata b. Ebi Rebah ve Nafi gibi tabiinden bazıları ile temas etmiş ve onlardan da hadisler dinlemiştir. Ayrıca onun Irak`ta iken tabiinden 93 zat ile görüştüğü rivayet edilmektedir ki, bu durum Ebû Hanife`nin tabiinin küçüklerinden ve tebe-i tabiinin büyüklerinden olduğunu göstermektedir.
Ebû Hanife, bütün bu tahsili sırasında, bir yandan da ticaret hayatına girmiş bulunuyordu. Bu alim-tüccarın, Hind, İran ve Arap Yarımadasının ticaret yollarının birleştiği ve aynı zamanda kelami münakaşaların kaynaştı­ğı Basra`ya 20 defadan fazla gidip geldiği söylenir. Artık olgunlaşmış bir genç olan Ebû Hanife, Basra`da ticaret işlerini yürütürken buradaki çeşitli ilmi ve fikri gruplarla da temasa geçmişti. Bunlar arasında Hariciler, Şia, Kade­riye ve Dehriye mezheblerinin İmam ve müdafileri de vardı. Bunların en bü­yükleriyle tartışmalara ve sohbetlere girdiği ve böylece kelam ve cedel`de epeyce ilerlediği bilinmektedir. Bütün bunlardan sonra nasslarda görülen, Hz. peygamber (s.a.s.) ve sahabelerinden anane yoluyla gelen ve başlıca cumhur-u ulema inanç asıllarının şekillendirilerek vecizeler halinde ifadeleri ve bunların Kur`an ve Hadis sınırları içerisindeki akıl ve mantığın da yardı­mıyla savunulmaları hususunda büyük başarılar elde ettiği muhakkaktır.
Ebû Hanife, İslam dünyasında yaklaşık bir yüzyıl içinde gelişmiş olan bilgilen elde etmekle birlikte, kendisi için bunları yeterli görmüyordu. Onun düşüncesine göre: bütün bunlar ancak hazırlık mahiyetindeki bilgilerden ibaretti. Bu bilgilerin de yardımıyla din ve dünya işlerinin düzenlenmesine ya­rayacak olan “fıkh”ı elde etmek gerekiyordu. O dönemde Fıkıh İlmi, genişçe ve daha genel bir çerçeve içinde olsa da, ayrı bir ihtisas bölümü olmak üzere yeni kurulmaya başlamıştı. Bu konuyla daha çok İslam dünyasının müftüle­ri ve hakimleri uğraşmaktaydı. Nihayet Ebû Hanife, fıkhı yeniden kurma konusundaki kararını verdi. Bu sırada yaşı yirminin üstünde bulunuyordu. Irak`ın en ileri gelen fakihi Hammad b. Ebi Süleyman`ın Küfe camiindeki derslerine devam etti. Aynı zamanda oranın başka alim ve fakih muhaddislerinden ders dinledi. İmam Azam`ın, İmam Cafer es-Sadık ile, Hz. Ömer, Hz.AIi, İbn Mes`ud ve İbn Abbas kollarına mensup bilginlerden ve bunlara ilaveten daha 4000`e yakın din bilgininden hadis dinlediği de rivayet edil­mektedir. Ebû Hanife, Hammad’ın da en gözde öğrencisiydi. Hocası bulun­madığı zaman onun yerine vekalet ederdi. Onun derslerine yaklaşık olarak 10 yıl devam ettikten sonra, bir ara ayrı bir tedris halkası kurmayı düşün­müş, fakat hocasına yaptığı iki aylık vekilliği zamanında verdiği 60 fetva­dan yirmisinin hocası tarafından düzeltildiğini görerek, Hammad`ın vefatına kadar onun ders halkasından ayrılmamıştır.
Hammad b. Süleyman`ın Hicri 120 yılında ölümü üzerine, yaşı kırk do­laylarında olan Ebû Hanife, hocasının diğer ileri gelen öğrencilerinin ve ar­kadaşlarının ısrarlı ricaları üzerine, hocasından boşalan kürsüye geçmiş ve dersleri devam ettirmeye başlamıştır. Zaten Ebû Hanife, öteden beri yüksek vekarı, samimiyeti ve ciddiyetiyle kendisini çevresine kabul ettirmişti. Aynı zamanda o, resmi görevlerden ve devlet kapısından uzak kalmaya da azmet­mişti. Derin takvasından başka, fıkıhtaki ilham ve sezgi derecesini bulan kav­rayışlı bilgisini tatlı ve güler yüzlü bir şekilde, vecizelerle süsleyerek anlatma hususundaki müstesna yeteneği sayesinde kısa zamanda ders halkası dolup taşmaya başladı. İslam dünyasının hemen her yerinden akın akın gelen öğ­renciler ve aynı zamanda halktan dinleyicilerle ders kürsüsü sımsıkı sarıldı. Bazı aralıklarla 30 yıl kadar süren ders ve fetva halkalarında yetişen öğren­cilerin sayısının 4000`i aştığı ve bunlardan en az 40 kadarının ictihad derece­sine ulaştığı bilinmektedir. Halkasında yetişen öğrencilerinin adlan, künyeleri ve şehirlerini gösteren kitaplar yazılmıştır. Ebû Yusuf Yakub b. İbrahim el-Ensari Zufer b. el-Huzeyl el-Ensari, Davud et-Tai, Esed b. Amr, Afiyet b. Yezid el-Avdi, Hasan b. Ziyad, Kasım b. Maan, Ali b. Mushir, Mindel b. Ali, Hibban b. Ali ve Muhammed b. Hasan el-Şeybani gibi büyük alim ve müctehidler İmamın halkasında yetişenlerin en büyüklerindendir.
Ebû Hanife`nin tedris ve fetva verme hususunda izlediği yol, başka bil­ginlerin yolundan farklıydı. Onun halkasında iki türlü müzakere yapılırdı: 1- Öğrenci için izlenen muntazam fıkıh dersleri. 2- Dışardan ve halk tarafından cevabı istenilen sorular. Ebû Hanife, ele alınacak konuyu ortaya koyar ve mesele açık bir şekil­de, tartışmalı olarak müzakere edilirdi. Meselenin incelenmesinde hazırlığı olanlar ve ictihad derecesine yükselenler, düşünce ve ictihadlarını söyledikten sonra sıra Ebû Hanife`ye gelirdi. İmam, meseleyi yeniden tasvir ve izah ileten sonra kendi düşünce ve ictihadlarını delilleriyle ortaya koyar ve ge­rekli düzeltmeler yapılarak cevaplar verildikten sonra, alınan karar, çoğunlukla delillerinden tecrit edilerek, son derece veciz cümlelerle bizzat kendisi tarafından yazıya geçirilirdi. Bu yazılı vecizeler daha sonra fıkıh kaideleri haline gelmiştir.
İmam Azam, müzakeresini yeterli görmediği ve olgunlaştığına kanaat getirmediği meselelerin yazı ile tesbitini yasaklardı. Ebû Hanife`nin bu ılım halkaları, başta kendilerinin, sonra da arkadaşlarının fıkhi nezaret ve salahiyetleri altında çalışan ilmi bir istişare meclisi niteliğindeydi. İşte böylece İslam dininin amellerle ilgili bütün talimi yeni baştan gözden geçirilerek in­celenmiştir. İbadetlerden başka aile hukuku, muamelat, hudut, ukûbat, sulh ve cihad hükümleri, miras ve benzeri konuları içeren ve daha sonra kendisi­nin öğrencisi İmam Ebû Yusuf ve İmam Muhammed tarafından tedvin edi­lip Zahir el-Rivayat adıyla anılan büyük teliflerin metinleri bu halkalarda karara bağlanmış ve tesbit edilmiş olan konulardır. Rivayete göre İmam`ın huzurundaki ders halkalarında karara bağlanan meselelerin sayısı yarım milyonu bulmaktadır.
Ebû Hanife, bir taraftan fıkhın eski olaylara verdiği cevaplardan mey­dana gelen hükümleri öğrencilerine öğretirken, bir taraftan da yeni olaylara ait hükümleri araştırırdı. Bunun yanında aynı türden olan geleceğe ait bir takım olayların meydana çıkması da mümkün olduğu için, bunlara ait farazi meseleler de Ebû Hanife`nin meşgul olduğu konular arasındaydı. İşte böy­lece yeni bir ictihad kapısından fıkhın külli kaidelerine doğru yürümek için geniş bir yol açılmış bulunuyordu. İmama göre geçmiş, bazı şartlara bağlı olarak bugün (hal) için örnek teşkil ettiği gibi, gelecek için de örnek olabilir­di. Öyleyse gelecekte çıkması mümkün olan meseleler için cevaplar arayıp bulmakta bir mahzur yoktu: hatta bu zorunluydu. İşte bu surette fıkıh, geç­miş ile halin dar çerçevelerini aşarak geleceğe girmiş ve bu yolda geçmiş ve halin somut meselelerinden sonsuz geleceğin ideal fıkıh düşüncesine doğru geçilmiş oluyordu. Nitekim böylece Ebû Hanife`nin halkasında bulunan fiili ve teorik hükümler belki yüz binleri geçiyordu. Artık bu kadar çok sayıda­ki hükümlerin bir zapt ve rapt altına alınması şart olmuştu. Her gün hacmi artmakta olan meselelerin bazılarının aynı cins ve neviden oldukları görüle­rek, ona göre tasnif edilebileceği meydana çıkmış oluyordu. Bu suretle fıkıh meseleleri cinslerine göre kitaplara, kitaplar da nevilerine göre bab ve fasıl­lara ayrılıyor ve başta taharet olmak üzere ibadetler, münakehat, muame­lat, hudut, ukûbat konularıyla devam ediyor ve nihayet miras kitapları olmak üzere sıralanarak fıkıh`ın tedvini Ebû Hanife`ye nasip oluyordu.

İMAM AZAM EBÛ HANÎFE HAYATI

Fikıh`ı, “insanın leh ve aleyhinde olan, yani iyi veya kötü olan şeyleri bilmesi” şeklinde tarif eden Ebû Hanife, bu konuda önce Kur`an ve Hadisten ibaret olan nass`lara başvurur, sonra bu nasslarda hakkında kesin hü­küm bulunmayan meselelerde, yine nassın şümul ve gölgesinde kıyas`a ve ümmetin icmaına bakardı. Sünnet`in Hz. Muhammed (s.a.s.) e dayanması­nı tayin hususunda, İmam Azam`ın kendisine göre, esaslarını üstadlarından aldığı ve Usûl-i Fıkıh`ta ayrıntılı olarak bildirilen özel metodları vardı. Bu metoda göre her an`ane bir sünnet olmayabilirdi. Bundan dolayı İslam`ın esaslarına ve asıllarına uymayan “haber-i vahid”leri reddederdi. Doğrudan doğruya Kitab ve Sünnet`e bağlanamayan meseleler hakkında, iyi ve kötü­nün, yani maruf ve münkerin tanınmasında ashabın ihtilafı görülürse, bun­lar arasında kendi görüşüne uygun olan birini tercih eder, fakat kesin olarak bunların sınırları dışına çıkmazdı. Çünkü Peygamber efendimizin sahabele­rinden birine dayanan fetva ve hükümler, ya onların kendi ictihad ve görüş­leri yahut da Hz. Peygamber (s.a.s.) e dayanan mürsel bir sünnettir.
İmama göre, ashabın mürselleri, başkalarının müsnetlerinden daha kuvvetli sayılır­dı ve mutlaka bunlardan herhangi birine uymak gerekirdi. İmam Azam Ebû Hanife, bütün ehl-i sünnet tarafından saygı gören dört büyük müctehid mezheb İmamının birincisidir. Gerek kıdem ve gerekse mez­hebindeki genişlik ve büyüklük bakımından, kendisine verilen “İmam Azam” unvanına hakikaten layık olduğunu göstermiştir. Aslında İslamiyetin ilk fe­yizli çağlarında müslümanlar arasından birçok büyük müctehidler çıkmış­tır. Fakat onların ictihadlan ve ictihad metodları hakkıyla zabt edilememiş, kendilerine tabi olanlar da bu dünyadan göçünce mezhebleri devam edeme­miştir, İmam Azam ise, yukarıda anlattığımız metodlarla, mezhebinin kalı­cı olmasını sağlayacak çok büyük bir yol geliştirmiş ve dolayısıyla da mezhebi devam edegelmiştir. İmam Ebû Hanife`nin hayatı ve yaşayışı hakkında yüzlerce kitap yazılmıştır. Onun nezih hayatı, zühd ve takvası, yüksek ahlakı, üstün ilim ve ze­kası herkes tarafından bilinmekte ve teslim edilmektedir. Bu husustaki bazı olayları okuyucularımıza sunmakta fayda görüyoruz: Harun el-Reşid, İmam Eû Yusuf`tan İmam Azam`ın ahlakını anlatmasını istemesi üzerine İmam Ebû Yusuf: “Hiçbir söz söylemez ki, yanında (onu) gözetleyen, dediklerini zabt eden (bir melek) hazır bulunmasın”[4] aye­tini okuduktan ve her söz söyleyenin söylediği şeyi Allah`ın bildiğini belirt­tikten sonra şöyle dedi: “İmam Azam, Allahü Teala`nin haram kıldığı şeylerin yapılmasını şiddetle engellemeye çalışırdı. Din hakkında bilmediği bir şeyi söylemekten şiddetle kaçınırdı. O, daima Hakk`a itaat olunmasını isterdi. Çokça sükût eder, daima tefekküre dalar ve ilim sahibi olmak için çalışırdı. istenildiği takdirde ilmini ve malını ziyadesiyle harcamaktan çekinmezdi. Hiç­bir kimseyi hayırdan başka bir şeyle anmazdı.” Zehebi`nin “Tezkiretü`l-Huffaz” adlı kitabında şu satırlar yer alır: `İmam Azam, gerçek bir önder, müteverri, alim, müteabbid, büyük şan sa­hibi bir zattı. Sultanın atıyyelerini kabul etmez, bizzat kendisi ticaretle uğraşıp kazanırdı.”
İmam Azam gerçekten de son derece müteverri idi. Belki bir hükümde kusur ederim diye kadılığı kabul etmemişti. Aslında seleften birçok kişi de kaza mevkiinde bulunmaktan kaçınmışlardı. Çünkü gerçekten de, insanlar arasında adaleti hakkıyla temin oldukça güç ve manevi sorumluluğu gerek­tiren bir görevdi. İmam Azam ise, aynı zamanda büyük bir müctehid idi ve bütün zamanını ictihad için harcıyor, yüzlerce öğrenci yetiştiriyordu. Böyle bir görev üstlenmiş bir insan kaza işleriyle bağlanarak ilim ve ictihad alanın­daki çalışmasını kısmen de olsa sekteye uğratamazdı. Buna rağmen hem Emeviler ve hem de Abbasiler tarafından göreve zorlanmıştı. Acaba bunun sebepleri nelerdi? Bu konuda bazı tarihi görüşler vardır: Bazılarına göre İmam Azam, zamanın bütün icraatına, adalet ve hak­kaniyet ölçüleri içinde bakıyor, fakat istediği şartları göremediğinden üzü­lüyordu. Bunu hisseden ve bir vehme kapılan idareciler ise İmamı hesaba çekmek ve başında bulunduğu topluluğu dağıtmak için bahane arıyor, ona kabul etmeyeceği bir görev teklif ediyor ve bundan kaçınmasını bahane ede­rek kendisine eziyette bulunuyorlardı. Hatta bazıları İmam Azam`ın Emevilere karşı kıyam etmek isteyen Hz. Zeynel Abidin`in oğlu Zeyd taraftarı olduğunu ve ona yardım ettiğini söylüyorlardı. Bu yüzden Emevi valisi İbn Hubeyre`nin işkencesine maruz kalmıştı. İmam Azam`ın Abbasiler zamanında da Hz. Ali`nin torunlarından Muhammed ve İbrahim`e mütemayil olduğunu söyleyenler de olmuştur. Ebû Ca­fer Mansur, bu sebeple İmam Azam`a düşmanlıkta bulunmuştur. Ancak bu rivayetin doğru olmadığı görüşünü de savunanlar vardır. Bunlara göre Ebû Cafer Hicri 145 yılında Bağdat şehrini kurmaya başlamış ve 149 yılında ta­mamlamıştı. Burası İslam`ın önemli ve en büyük merkezlerinden birisi ola­caktı.
Dolayısıyla bu merkezde kadı olacak kimsenin de Ebû Hanife gibi büyük bir müctehid olması gerekiyordu. Fakat Ebû Hanife`nin bu göreve yaklaş­maması Ebû Cafer için büyük bir hayal kırıklığı olmuştu. Nitekim Ebû Ca­fer Mansur, Ebû Hanife`nin görevi kabul etmeyeceğini bile bile, onun kadı olmasında ısrar etti. Fakat bunu kabul etmeyen İmamı hapsettirip işkence yaptırdı. Sağlık durumu bozulunca hapisten çıkardı, fakat vetva ve dersle­rinden menetti. Ebû Hanife ise kısa bir süre sonra Allah`ın rahmetine ka­vuştu. (H.150/M.767) İmam Azam Ebû Hanife değeri çok yüce olan bir bilgindir. Onun mey­dana getirdiği ictihad müessesesi İslam alemi için bir rahmet vesilesi olmuş­tur. Adı da müslümanlar arasında hayır, rahmet ve şükranla anılmakta, bugün dünyanın çeşitli yerlerinde onun kurduğu mezhebe mensup milyonlarca in­san yaşamaktadır






Bu sayfa hakkında yorum ekle:
İsmin:
Mesajınız:

SİTE İÇİ ARAMA MOTORU
 
                               
FACEBOOK BEĞEN
 
Reklam
 
MOBİL UYGULAMAMIZ
 
İslam Hocası Mobil Uygulamasını Tıkla Ve İndir
AYLIK DİNİ SOHBET
 
MAKALENİ GÖNDER
 
Yazı Ve Makeleni Gönder Yayınlayalım
ONLİNE SAYAÇ
 
 

=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=